प्रिय जुकरबर्ग,

नौ वर्षअघि हामीले तपाईंलाई फेसबुकमा भएका झूटा सूचनाले पार्ने वास्तविक हानीका बारेमा लेखेका थियौं । त्यसको जवाफमा मेटाले एउटा तथ्य-जाँच कार्यक्रम सुरु गर्‍यो, जसले लाखौं प्रयोगकर्तालाई झूटा अफवाह र षड्यन्त्र सिद्धान्तबाट जोगायो । यो साता तपाईंले 'अत्यधिक सेन्सरसिप' को चिन्ता जनाउँदै संयुक्त राज्य अमेरिकामा यो कार्यक्रम बन्द गर्ने घोषणा गर्नुभयो - यो निर्णयले अनलाइनमा सही सूचना प्रवर्द्धन गर्न गरिएको एक दशक लामो प्रगतिलाई उल्ट्याउने खतरा छ । फेसबुकले त्याग्यो तथ्य जाँचः स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको चिन्ता वा ट्रम्प पुनरागमनको तयारी?

सन् २०१६ मा सुरु भएको यो कार्यक्रम अनलाइनमा तथ्यपरक सत्यता प्रवर्द्धन गर्ने एउटा सशक्त कदम थियो । यसले फेसबुक, इन्स्टाग्राम र थ्रेड्समा प्रयोगकर्ताको फिडमा झूटा र भ्रामक जानकारीको प्रसार घटाएर मानिसहरूलाई सकारात्मक अनुभव प्राप्त गर्न मद्दत गर्‍यो । हाम्रो विश्वास छ - र तथ्यांकले पनि देखाउँछ - कि सामाजिक सञ्जालमा अधिकांश मानिसहरू आफ्नो जीवनका निर्णयहरू लिन र परिवार तथा साथीभाइसँग स्वस्थ अन्तरक्रिया गर्न भरपर्दो जानकारी खोजिरहेका हुन्छन् । सेन्सरसिप नगरी, झूटा जानकारीको प्रसार रोक्न प्रयोगकर्तालाई सूचित गर्नु नै यसको लक्ष्य थियो । तथ्य जाँचकीहरू अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका दृढ समर्थक हुन्, र हामीले यो कुरा गत वर्षको साराजेभो वक्तव्यमा पटक-पटक र औपचारिक रूपमा भनेका छौं । कुनै कुरा किन गलत छ भनेर बताउन पाउने स्वतन्त्रता पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता नै हो ।

तर तपाईंले भन्नुभएको छ कि यो कार्यक्रम 'सेन्सरसिपको साधन' बनेको छ, र 'तथ्य जाँचकीहरू राजनीतिक रूपमा अत्यधिक पक्षपाती छन् र उनीहरूले सिर्जना गरेको विश्वासभन्दा बढी विश्वास नष्ट गरेका छन्, विशेषगरी अमेरिकामा ।' यो गलत हो, र हामी आजको सन्दर्भ र ऐतिहासिक अभिलेख दुवैका लागि वास्तविकता स्पष्ट पार्न चाहन्छौं ।

मेटाले सबै तथ्य-जाँच साझेदारहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय तथ्य-जाँच नेटवर्क मार्फत कडा निष्पक्षता मापदण्डहरू पूरा गर्नुपर्ने व्यवस्था गर्‍यो । अर्थात्, हामी सबैसँग राजनीतिक दलहरू वा उम्मेदवारहरूसँग कुनै सम्बन्ध नहुने, कुनै नीति वकालत नगर्ने, र वस्तुनिष्ठता र पारदर्शिताप्रति अटल प्रतिबद्धता चाहिन्छ । प्रत्येक समाचार संस्थाले स्वतन्त्र मूल्यांकन र समकक्षी समीक्षा (पियर रिभ्यु) सहित गहन वार्षिक सत्यापन प्रक्रिया पार गर्छन् । यी मापदण्डहरूमाथि प्रश्न उठाउनुको साटो, मेटाले लगातार तिनीहरूको गहनता र प्रभावकारिताको प्रशंसा गर्दै आएको छ । एक वर्ष अघि मात्र, मेटाले यो कार्यक्रमलाई थ्रेड्समा विस्तार गर्‍यो ।

तपाईँको तर्कअनुसार तथ्य जाँचकीहरु सेन्सरसिपको लागि जिम्मेवार छन्, जबकि मेटाले कहिल्यै पनि तथ्य-जाँचकीलाई कुनै पनि सामग्री वा खाता हटाउने क्षमता वा अधिकार कहिल्यै पनि दिएको थिएन । बरु मानिसहरूले अनलाइनमा प्रायः मेटाका निर्णयहरूका लागि तथ्य जाँचकीहरूलाई दोष लगाएका छन्, दुर्व्यवहार गरेका छन् । तपाईंका पछिल्ला टिप्पणीहरूले निःसन्देह त्यस्ता धारणाहरूलाई अझ प्रोत्साहन गर्नेछन् । तर वास्तविकता यो हो कि तथ्य-जाँचकीहरूले झूटो ठहर गरेका सामग्रीलाई कसरी 'डाउनर्‍याङ्क' वा लेबल गर्ने भन्ने मेटाका कर्मचारीहरूले निर्णय गर्दथे । कतिपय तथ्य-जाँचकीहरूले लेबलिङ्गलाई कम अवरोधपूर्ण र सेन्सरसिपको आभास नहुने बनाउन के गर्न सकिन्छ भन्नेबारे मेटालाई सुझाव पनि दिएका थिए । तर मेटाले ती सुझावहरूमा ध्यान दिएन । साथै, मेटाले राजनीतिज्ञहरू र राजनीतिक उम्मेदवारलाई तथ्य-जाँचबाट बाहिरै राखेको थियो,जबकि उनीहरु भ्रामक सूचना फैलाउन माहिर छन् । तथ्य-जाँचकीहरूले भनेका थिए कि राजनीतिज्ञहरूलाई पनि अरूहरू जस्तै समान रूपमा तथ्य-जाँच गर्नुपर्छ ।

वर्षौँसम्म मेटाले तथ्य-जाँच कार्यक्रमका नतिजासम्बन्धी सीमित जानकारीहरू मात्र प्रदान गर्‍यो जबकि तथ्य जाँचकीहरू र स्वतन्त्र अनुसन्धाताहरूले थप तथ्याङ्कका लागि धेरैपटक अनुरोध गरिरहेका थिए । तर हामीले देखेअनुसार के भन्न सक्छौँ भने कार्यक्रम अत्यन्त प्रभावकारी थियो । अनुसन्धानहरूले के देखाएका छन् भने तथ्य जाँचका लेबलहरूले झूटा सूचनामाथिको विश्वास र सेयरिङलाई कम गर्‍यो । र, कंग्रेसमा दिएको बयानमा तपाईँले मेटाको "उद्योगकै अग्रणी तथ्य जाँच कार्यक्रम"को बारेमा घमण्ड गर्नुभएको थियो ।  

तपाईंले X जस्तो ‘कम्युनिटी नोट्स’ कार्यक्रम सुरु गर्ने योजना बनाएको भन्नुभयो । X ले भनेजस्तो यस प्रकारको कार्यक्रमले प्रयोगकर्ताहरूका लागि सकारात्मक अनुभव सिर्जना गर्छ भन्नेमा हामीलाई विश्वास छैन । अनुसन्धानहरूले देखाउँछन् कि धेरैजसो कम्युनिटी नोट्स कहिल्यै देखाइँदैन, तिनीहरु व्यापक राजनीतिक एजेन्डा फैलाउन बढी र तथ्य एवम् ज्ञान फैलाउन कम लागि परेका हुन्छन् । यद्यपि, कम्युनिटी नोट्स र तेस्रो-पक्ष तथ्य-जाँच कार्यक्रम सहअस्तित्व गर्न सक्दैन भन्ने कुनै कारण छैन; यी दुई परस्पर-विरोधी छैनन् । कम्युनिटी नोट्स मोडेलले व्यावसायिक तथ्य-जाँचसँग मिलेर काम गरेमा त्यसले सही सूचना प्रवर्द्धन गर्ने नयाँ मोडेलको रूपमा स्थापित हुन सक्छ । यदि मानिसहरूले सोसल मिडिया प्लेटफर्महरूलाई ठगी र धोखाधडीले भरिपूर्ण मान्छन् भने, उनीहरूले त्यहाँ समय बिताउन चाहँदैनन् या त्यहाँ व्यापार गर्न चाहँदैनन् ।

अब हामी संयुक्त राज्य अमेरिकाको राजनीतिक सन्दर्भको कुरा गरौँ । तपाँईले यो घोषणा राष्ट्रपतिमा निर्वाचित ट्रम्पले सत्ताको नेतृत्व लिन लागेको पूर्व सन्ध्यामा गर्नुभयो  । यसबाट हामी बुझ्न सक्छौँ कि यो ट्रम्प प्रशासनलाई स्वागत गर्ने टेक जगतको निर्णयको एक हिस्सा थियो । ट्रम्प आफैँले पनि भनेका छन् कि सम्भवतः उनीहरुको समूहबाट भएको धम्कीको आधारमा यो निर्णय आएको हो । हाम्रो तथ्य-जाँच समुदायका केही पत्रकारहरूले आफूले काम गर्ने देशहरूका सरकारहरूबाट यस्तै धम्कीहरूको सामना गरेका छन्, त्यसैले हामी यो दबावको सामना गर्न कति कठिन हुन्छ भन्ने बुझ्छौं ।

सन् २०२५ मा तथ्य-जाँच कार्यक्रम बन्द गर्ने मेटाको योजना हाललाई अमेरिकामा मात्र लागू हुनेछ । तर विश्वभरका १०० भन्दा बढी मुलुकमा मेटाका यस्तै कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा छन् । ती मुलुकहरू विविधतापूर्ण छन् र लोकतन्त्र तथा विकासका विभिन्न चरणमा छन् । यीमध्ये केही मुलुकहरू भ्रामक सूचनाका कारण अत्यन्त जोखिममा छन्, जसले राजनीतिक अस्थिरता, निर्वाचनमा हस्तक्षेप, भीडको हिंसा र नरसंहारसम्म निम्त्याउन सक्छ । यदि मेटाले विश्वभर नै यो कार्यक्रम बन्द गर्ने निर्णय गर्‍यो भने धेरै ठाउँमा वास्तविक क्षति पुग्ने निश्चित छ ।

यतिबेला सार्वजनिक सेवामूलक पत्रकारितामा थप लगानीको आवश्यकता अझै उजागर भएको छ । तथ्यमा आधारित छलफल र साझा वास्तविकतालाई जीवन्त राख्न तथ्य-जाँच अत्यावश्यक छ - चाहे त्यो अमेरिकामा होस् वा विश्वका अन्य कुनै कुनामा । यो महत्त्वपूर्ण समयमा परोपकारी क्षेत्रसँग पत्रकारितामा लगानी बढाउने सुनौलो अवसर छ ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, मेटाको तेस्रो-पक्ष तथ्य-जाँच कार्यक्रम बन्द गर्ने निर्णयले सही र विश्वसनीय जानकारीलाई प्राथमिकता दिने इन्टरनेट हेर्न चाहने मानिसहरूका लागि पश्चगमन हो भन्ने हाम्रो विश्वास छ । आउने वर्षहरूमा कुनै न कुनै तरिकाले यो स्थिति सुधार्न सकिएला भन्ने हामीलाई आशा छ । हामी मेटासँग वा अन्य कुनै पनि प्रविधि प्लेटफर्मसँग काम गर्न तयार छौं, जसले मानिसहरूलाई आफ्नो दैनिक जीवनका बारेमा सुसूचित निर्णय लिन आवश्यक जानकारी दिने साधनको रूपमा तथ्य-जाँचलाई अपनाउन चाहन्छन् ।

सत्यतथ्यमा पहुँचले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई जीवन्त बनाउँछ । यसले समुदायहरूलाई आफ्ना मूल्यमान्यता अनुरूप निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ ।  पत्रकारका रूपमा हामी प्रेस स्वतन्त्रताप्रति सधैं प्रतिबद्ध छौं। हाम्रो यही प्रतिबद्धताले सत्यको खोजीलाई लोकतन्त्रको मूल आधारको रूपमा जीवन्त राख्छ।

सम्मानपूर्वक,

1. 15min – Lithuania
2. 20 Minutes Fake off – France
3. AAP FactCheck – Australia
4. ABS-CBN Fact Check – Philippines
5. AFP – France
6. Africa Check – South Africa, Nigeria, Kenya, Senegal
7. AkhbarMeter Media Observatory – Egypt
8. Animal Político-El Sabueso – México
9. Annie Lab – Hong Kong SAR
10. Aos Fatos – Brazil
11. APA-Faktencheck – Austria
12. Beam Reports – Sudan
13. Belarusian Investigative Center – Czech Republic
14. BOOM – India
15. Chequeado – Argentina
16. Civilnet.am – Armenia
17. Colombiacheck – Colombia
18. Congo Check : Congo, Congo DR, Central African Rep
19. Cotejo.info – Venezuela
20. CORRECTIV – Germany
21. Delfi Melo detektorius – Lithuania
22. Delfi Estonia – Estonia
23. Demagog – Poland
24. Demagog.cz – Czech Republic
25. Demagog.sk – Slovakia
26. Détecteur de rumeurs – Canada
27. DFRAC – India
28. Doğruluk Payı – Türkiye
29. Dubawa – Nigeria
30. Ecuador Chequea – Ecuador
31. EFE Verifica – Spain
32. Ellinika Hoaxes – Greece
33. Estadão Verifica – Brazil
34. Facta – Italy
35. Fact-Check Ghana – Ghana
36. FactCheckHub – Nigeria
37. Fact-Check Cyprus – Cyprus
38. FactCheck Georgia – Georgia
39. FactCheck.kz – Kazakhstan
40. Factcheck Lab – Hong Kong
41. FactCheckZW – Zimbabwe
42. FactCrescendo – India, Sri Lanka, Myanmar, Afghanistan, Bangladesh, Thailand, Cambodia
43. Factcheck.bg – Bulgaria
44. FactCheck.org – United States of America
45. FactCheckNI – Northern Ireland
46. Factcheck.Vlaanderen – Belgium
47. Factchequeado – United States of America
48. Factly – India
49. FactReview – Greece
50. FactSpace West Africa – Ghana
51. Factnameh – Iran
52. Faktisk.no – Norway
53. Faktograf – Croatia
54. Faktoje.al – Albania
55. Factual.ro – Romania
56. FakeHunter, The Polish Press Agency – Poland
57. Fakt Yoxla – Azerbaijan
58. Fatabyyano – Jordan
59. First Check – India
60. Full Fact – United Kingdom
61. France 24 Observers – France
62. Fundación Maldita.es – Spain
63. Greece Fact Check – Greece
64. Gwara Media – Ukraine
65. Hibrid.info – Kosovo
66. India Today Fact Check – India
67. InFact ‐ Japan
68. Internews Kosova KALLXO – Kosovo
69. Istinomer – Serbia
70. Istinomjer – Bosnia & Herzegovina
71. Japan Fact-check Center – Japan
72. Källkritikbyrån – Sweden
73. Kashif – Palestine
74. KOMPAS.com – Indonesia
75. Knack Magazine – Belgium
76. La Silla Vacía – Colombia
77. Lead Stories – United States of America
78. Les Surligneurs – France
79. Litmus – Japan
80. Local Voices Liberia – Liberia
81. Lupa – Brazil
82. Mafindo – Indonesia
83. Maharat Foundation – Lebanon
84. Mala Espina – Chile
85. MediaWise – United States of America
86. Metamorphosis – North Macedonia
87. Mongolian Fact-checking Center – Mongolia
88. MyGoPen – Taiwan
89. Myth Detector – Georgia
90. NepalFactCheck.org – Nepal
91. Newschecker – India, Nepal, Bangladesh and Sri Lanka
92. NewsMeter – India
93. Newsmobile – India
94. Newtral – Spain
95. Observador – Portugal
96. Open – Italy
97. Pagella Politica / Facta news – Italy
98. Piga Firimbi – Kenya
99. Polígrafo – Portugal
100. PolitiFact – United States of America
101. Pravda – Poland
102. PressOne.PH – Philippines
103. Probe – Philippines
104. Provereno – Estonia
105. Rappler – Philippines
106. Raskrinkavanje – Bosnia & Herzegovina
107. Raskrinkavanje.me – Montenegro
108. Raskrikavanje.rs – Serbia
109. Razkrinkavanje.si – Slovenia
110. RMIT Lookout – Australia
111. Snopes – United States of America
112. StopFake – Ukraine
113. StopFals.md – Moldova
114. Taiwan FactCheck Center – Taiwan
115. Tech4Peace – Iraq
116. Telugu Post – India
117. TEMPO.co – Indonesia
118. Teyit – Türkiye
119. The Canadian Press – Canada
120. The Quint – India
121. The Stage Media-Liberia – Liberia
122. TjekDet – Denmark
123. Tirto.id – Indonesia
124. The Journal FactCheck – Ireland
125. The Logical Indian – India
126. THIP – India
127. VERA Files – Philippines
128. Verificat – Spain
129. Vishvas News – India
130. Verify – Syria

Individuals

• Bill Adair, Duke University – United States of America
• EunRyung Chong, Semyung Graduate School of Journalism- South Korea
• Summer Chen, co-founder of FactLink, media literacy and digital investigation organization – Taiwan 
• Yvonne T. Chua, Tsek.Ph – Philippines

Organizations

• Myanmar Fact Checking Network – Myanmar

संसारभरका तथ्य जाँच संस्थाहरूले फेसबुकको सञ्चालक संस्था मेटाका संस्थापक मार्क जुकरबर्गलाई लेखेको यो खुलापत्र अग्रिम अधिकारीले अनुवाद गरेका हुन् । अधिकारी काठमाडौं विश्वविद्यालयमा स्नातक तहमा मिडिया स्टडिज अध्ययनरत छन् । इमेलः [email protected]